कचरा नाही,संसाधन समजा:पंढरपूर स्वच्छ ठेवण्याची खरी सुरुवात आपल्या घरापासून

कचरा नाही,संसाधन समजा : पंढरपूर स्वच्छ ठेवण्याची खरी सुरुवात आपल्या घरापासून

कचरा नाही,संसाधन समजा,पंढरपूर स्वच्छ ठेवण्यासाठी चार प्रकारचे वर्गीकरण का महत्त्वाचे ?

स्वच्छ पंढरपूरची सुरुवात घरा पासून; ओला, सुका, सॅनिटरी आणि घातक कचरा वेगळा करण्याचे आवाहन

पंढरपूर म्हटलं की डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो विठुरायाचा पवित्र नगरीचा चेहरा, चंद्रभागेचा वळसा, वारकऱ्यांची गर्दी आणि भक्तीने भारलेले वातावरण. लाखो भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र असलेल्या या शहराची ओळख केवळ धार्मिक नगरी म्हणून नाही तर स्वच्छ, सुंदर आणि पर्यावरणपूरक तीर्थक्षेत्र म्हणूनही निर्माण होणे आवश्यक आहे.

मात्र शहर स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी केवळ नगरपरिषदेची किंवा सफाई कर्मचाऱ्यांची आहे,ही मानसिकता बदलण्याची वेळ आली आहे.कारण कचरा निर्माण करणारा प्रत्येक नागरिक हा स्वच्छतेच्या व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक आहे.

पंढरपूर नगरपरिषदेच्या संदेशातील चार रंगांच्या कचरापेट्या आपल्याला याच दिशेने महत्त्वाचा संदेश देतात – ओला कचरा,सुका कचरा,सॅनिटरी कचरा आणि धोकादायक घातक कचरा वेगळा करा.

कचरा म्हणजे समस्या की संपत्ती ?

आपण घरातील कचरा बाहेर टाकतो आणि आपली जबाबदारी संपली असे समजतो. पण प्रत्यक्षात कचऱ्याचा प्रवास तेथून सुरू होतो.भाजीपाल्याच्या साली,फळांचे अवशेष,अन्नाचा उरलेला भाग यांसारखा ओला कचरा योग्य पद्धतीने वेगळा केला तर त्यापासून कंपोस्ट खत किंवा जैविक संसाधन तयार होऊ शकते.कागद,प्लास्टिक, काच, धातू, बाटल्या यांसारखा सुका कचरा वेगळा केला तर त्यातील मोठा भाग पुनर्वापरासाठी पाठवता येतो.

म्हणजेच आपण ज्याला कचरा म्हणतो त्यातील मोठा हिस्सा प्रत्यक्षात पुनर्वापर करता येणारे संसाधन असतो.

खरी समस्या कचऱ्यात नसून, कचरा आणि संसाधन यांच्यातील फरक न ओळखण्यात आहे

ओला कचरा : घरातून खताच्या दिशेने

स्वयंपाकघरातील कचरा हा सर्वाधिक सहज व्यवस्थापित करता येणारा कचरा आहे.फळांच्या साली, भाज्यांचे अवशेष, उरलेले अन्न, पाने आणि फुले यांचा स्वतंत्र संग्रह केला तर त्यापासून कंपोस्ट तयार करण्याच्या अनेक पद्धती उपलब्ध आहेत.यामुळे कचरा कमी होतो,कचरा वाहतुकीवरील भार कमी होतो आणि शेती तसेच बागांसाठी उपयोगी सेंद्रिय खत तयार होऊ शकते.

आजची अन्नाची साल उद्याच्या मातीतली सुपीकता बनू शकते, ही जाणीव प्रत्येक कुटुंबात निर्माण होणे गरजेचे आहे.

सुका कचरा : फेकण्याऐवजी पुनर्वापर

कागद,प्लास्टिक,धातू,काच आणि विविध पॅकेजिंग साहित्य घरात एकत्र टाकल्यास ते सर्व कचरा बनते मात्र त्यांचे वर्गीकरण केल्यास त्यातील अनेक वस्तू पुनर्वापराच्या साखळीत जाऊ शकतात.यामुळे नैसर्गिक संसाधनांवरील ताण कमी होतो आणि लँडफिल मध्ये जाणारा कचरा कमी होतो.

विशेषतः प्लास्टिकच्या बाबतीत नागरिकांनी अधिक जबाबदारीने वागण्याची गरज आहे.वापरा आणि फेका ही संस्कृती बदलून वापरा, पुन्हा वापरा आणि पुनर्वापर करा ही संस्कृती स्वीकारावी लागेल.

सॅनिटरी कचरा : दुर्लक्षित पण अत्यंत महत्त्वाचा विषय

सॅनिटरी नॅपकिन, डायपर, कापूस आणि हायजीनशी संबंधित कचरा हा सामान्य कचऱ्यात मिसळणे आरोग्य आणि पर्यावरणाच्या दृष्टीने धोकादायक ठरू शकते.या कचऱ्याची स्वतंत्र विल्हेवाट लावणे आवश्यक आहे. घरातील महिला,लहान मुले,ज्येष्ठ नागरिक आणि कचरा संकलन करणारे कर्मचारी यांचे आरोग्य लक्षात घेऊन सॅनिटरी कचऱ्याबाबत योग्य पद्धतीचा अवलंब करणे ही प्रत्येकाची सामाजिक जबाबदारी आहे.

स्वच्छतेची सुरुवात केवळ रस्त्यापासून होत नाही; ती घरातील स्वच्छ कचरा व्यवस्थापनापासून होते.

घातक कचरा : छोट्या चुकीचे मोठे परिणाम

बॅटरी, बल्ब, ट्यूबलाइट, औषधे, कीटकनाशके आणि विविध रासायनिक पदार्थ सामान्य कचऱ्यात मिसळणे धोकादायक ठरू शकते.अशा कचऱ्यातील काही घटक माती,पाणी आणि पर्यावरणावर प्रतिकूल परिणाम करू शकतात. त्यामुळे त्याची स्वतंत्र हाताळणी आणि योग्य विल्हेवाट आवश्यक आहे.विशेषतः घरातील जुनी औषधे किंवा इलेक्ट्रॉनिक वस्तू कचरा आहे म्हणून कचरापेटीत टाकण्याची सवय बदलली पाहिजे.

पंढरपूरसाठी ही बाब अधिक महत्त्वाची का ?

पंढरपूर हे सामान्य शहर नाही. हे देशभरातील लाखो भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे.आषाढी,कार्तिकी तसेच इतर यात्रांच्या काळात शहरात मोठ्या प्रमाणात भाविक येतात. भाविकांची संख्या वाढली की अन्नपदार्थांचे पॅकेजिंग, प्लास्टिक, बाटल्या,कागद,फुले,सॅनिटरी कचरा आणि इतर प्रकारचा कचरा मोठ्या प्रमाणात निर्माण होतो.अशा वेळी केवळ अधिक सफाई कर्मचारी नेमणे हा कायमस्वरूपी उपाय ठरू शकत नाही.

जितका कचरा निर्माण होईल तितकी सफाई वाढवा यापेक्षा कचरा निर्माण होण्याचे प्रमाण आणि मिश्रण कमी करा हा दृष्टिकोन स्वीकारणे गरजेचे आहे.

वारकरी आणि पर्यावरण : भक्तीचा नवा अर्थ

वारकरी परंपरेत निसर्ग, नदी, माती आणि समाज यांच्याशी असलेले नाते अत्यंत महत्त्वाचे आहे.चंद्रभागेच्या तीरावर भक्ती करताना त्याच नदीच्या परिसरात प्लास्टिकच्या बाटल्या, पिशव्या किंवा इतर कचरा टाकणे ही आपल्या श्रद्धेलाच विरोधाभासी कृती ठरेल.विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी आलेल्या हातांनी कचरा उचलला नाही तरी किमान कचरा खाली टाकू नये, एवढी साधी शिस्तही मोठा बदल घडवू शकते.

विठ्ठल नामाचा गजर आणि स्वच्छतेचा निर्धार यांची सांगड घातली तर पंढरपूरचा संदेश देशभर पोहोचू शकतो.

नगरपरिषद विरुद्ध नागरिक हा प्रश्न नाही

शहर स्वच्छ ठेवण्यासाठी नगरपरिषदेची भूमिका निश्चितच महत्त्वाची आहे.कचरा संकलन, वर्गीकरण,वाहतूक,प्रक्रिया, सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता आणि जनजागृती या सर्व बाबी सक्षम असणे आवश्यक आहे. पण त्याच वेळी नागरिकांनीही प्रश्न विचारला पाहिजे – मी घरातून कचरा वेगळा देतो का ?
मी रस्त्यावर कचरा टाकतो का?
मी प्लास्टिकचा अनावश्यक वापर टाळतो का?
मी सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छतेचे नियम पाळतो का ? या प्रश्नांची उत्तरे बदलली तर शहराचा चेहराही बदलेल.

शाळांपासून बदलाची सुरुवात

कचरा व्यवस्थापनाचा धडा फक्त पुस्तकात नसावा. शाळांमध्ये प्रत्यक्ष कृतीच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना कचरा वर्गीकरण शिकवले पाहिजे.प्रत्येक शाळेत चार प्रकारच्या कचऱ्याबाबत माहिती, पुनर्वापराचे उपक्रम, कंपोस्टिंग आणि पर्यावरण संवर्धनाचे प्रकल्प राबवले जाऊ शकतात.आजचा विद्यार्थी उद्याचा नागरिक आहे.कचरापेटीचा रंग ओळखणारी पिढी तयार झाली तर भविष्यात कचऱ्याचे डोंगर कमी होतील.

दुकानदार आणि व्यावसायिकांचीही मोठी जबाबदारी

पंढरपूरसारख्या तीर्थक्षेत्रात दुकानदार, हॉटेल व्यावसायिक, खाद्यपदार्थ विक्रेते,फेरीवाले आणि विविध व्यावसायिकां कडून मोठ्या प्रमाणात कचरा निर्माण होतो.एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, ग्राहकांना कचरा रस्त्यावर न टाकण्याचे आवाहन करणे आणि स्वतःच्या व्यवसायातून निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचे वर्गीकरण करणे आवश्यक आहे.

व्यवसाय वाढला पाहिजे; पण त्याचबरोबर कचऱ्याची जबाबदारीही वाढली पाहिजे.

चंद्रभागा स्वच्छ ठेवणे ही सामूहिक जबाबदारी

पंढरपूरची ओळख चंद्रभागेशिवाय अपूर्ण आहे. नदीकाठ स्वच्छ ठेवणे ही केवळ प्रशासनाची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिक आणि भाविकाची जबाबदारी आहे.नदीत किंवा नदीकाठावर कचरा टाकणे थांबविण्यासाठी जनजागृती सोबत कठोर अंमलबजावणीही आवश्यक आहे.

स्वच्छ नदी म्हणजे केवळ सुंदर दृश्य नव्हे; ती आरोग्य, पर्यावरण आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठीची गुंतवणूक आहे.

चार डबे बदलतील पंढरपूरचा चेहरा ?

पंढरपूर नगरपरिषदेने दर्शविलेली चार प्रकारची कचरा वर्गीकरण व्यवस्था ही फक्त रंगीत कचरा पेट्यांची संकल्पना नाही. ती नागरिकांच्या मानसिकतेत बदल घडविण्याची सुरुवात आहे.

हिरवा – ओला कचरा
निळा – सुका कचरा
लाल – सॅनिटरी कचरा
काळा – घातक कचरा

ही चार विभागणी प्रत्येक घरात, दुकानात, कार्यालयात आणि सार्वजनिक ठिकाणी प्रत्यक्षात आली तर कचरा व्यवस्थापनाची संपूर्ण साखळी अधिक कार्यक्षम होऊ शकते.

स्वच्छ पंढरपूर : फक्त मोहिम नाही, जीवनशैली हवी

स्वच्छता मोहीम एखाद्या दिवसापुरती मर्यादित राहिली तर त्याचा परिणाम तात्पुरता असतो. स्वच्छता ही सवय बनली पाहिजे.रस्ता स्वच्छ करण्यासाठी दररोज झाडू मारण्यापेक्षा रस्त्यावर कचरा पडणारच नाही अशी नागरिकांची संस्कृती तयार करणे अधिक प्रभावी आहे.कचरा उचलणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा सन्मान करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्यांचे काम कमी करणे म्हणजेच कचरा योग्य ठिकाणी आणि योग्य प्रकारे देणे.

शेवटी प्रश्न पंढरपूरचा नाही, आपल्या सवयींचा आहे

पंढरपूर स्वच्छ हवे असेल तर मोठमोठ्या घोषणा करण्यापेक्षा छोट्या सवयी बदलण्याची गरज आहे.

घरातून कचरा वेगळा करा.
प्लास्टिकचा वापर कमी करा.
रस्त्यावर कचरा टाकू नका.
चंद्रभागा नदी स्वच्छ ठेवा.
सॅनिटरी आणि घातक कचरा स्वतंत्र द्या.
पुनर्वापराला प्रोत्साहन द्या.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे माझ्या घरासमोर स्वच्छता या विचारातून माझे संपूर्ण शहर स्वच्छ या विचाराकडे चला.

पंढरपूरला केवळ विठ्ठलाची नगरी म्हणून नव्हे, तर स्वच्छ आणि हरित तीर्थनगरी म्हणूनही देशासमोर उभे करण्याची संधी आपल्या सर्वांसमोर आहे . कारण स्वच्छ पंढरपूर ही केवळ नगरपरिषदेची जबाबदारी नाही; ती प्रत्येक पंढरपूरकराची ओळख आहे.

एक संकल्प — चार प्रकारचे वर्गीकरण
एक सवय — स्वच्छ पंढरपूर
एक जबाबदारी — हरित पंढरपूर

पंढरपूर स्वच्छ आणि सुंदर ठेवण्यासाठी कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण, पुनर्वापर आणि पर्यावरण संवर्धनाची गरज आहे. ओला,सुका,सॅनिटरी आणि घातक कचरा वेगळा करून स्वच्छ पंढरपूरच्या निर्मितीत नागरिकांनी सहभागी व्हावे.